Du học đáng tiền với gia đình mà con đi vì một mục tiêu rõ, đã đủ ngoại ngữ để học ngay chứ không học lại từ đầu, và khoản chi không làm cả nhà phải bán chỗ ở hay bỏ dở việc khác. Du học khó đáng tiền khi con đi chủ yếu vì "bạn bè đều đi", khi gia đình trông vào tấm bằng như vé chắc chắn tới lương cao, hoặc khi khoản chi chiếm gần hết tài sản để dành.
Nói cách khác, câu hỏi không phải "du học có tốt không" mà là "phần nào của du học là thứ con không lấy được bằng cách rẻ hơn". Bài này tách những phần gia đình thật sự trả tiền, đưa một phép tính giả định để tự đặt số của nhà mình vào, kể cả cái giá ngoài tiền, rồi chỉ những dấu hiệu cho thấy khoản du học sẽ thành chuyện tiếc. Bài không dự trù từng khoản chi, không nêu học phí trường nào hay nước nào, và không bàn chuyện vay để đi học.
Đáng với ai, không đáng với ai
Đáng với đứa trẻ có lý do của riêng mình. Con kể được vì sao chọn ngành ấy, ở môi trường ấy, và lý do không chỉ là "bên đó tốt hơn". Một mục tiêu cụ thể như theo một nghề cần chứng chỉ quốc tế, hay muốn làm việc trong môi trường đa văn hoá, giúp con dùng hết những phần mà gia đình đã trả tiền.
Đáng khi ngoại ngữ đã đủ dùng trước lúc đi. Con sang là nghe giảng được, viết bài được. Nếu một hai năm đầu chỉ để học tiếng, phần chênh tăng lên đáng kể mà những năm ấy lại là thứ học được ở nhà với giá thấp hơn nhiều.
Đáng khi khoản chi nằm trong phần gia đình mất được. Nghĩa là nếu con đổi ý giữa chừng hay về nước làm một việc bình thường, cuộc sống của cả nhà vẫn ổn, cha mẹ vẫn còn quỹ dưỡng già, em út vẫn có tiền đi học.
Khó đáng khi tấm bằng được kỳ vọng như một lời hứa. Gia đình mong con về là có ngay việc lương cao để bù lại. Không trường nào và không thị trường nào hứa được như vậy, nên kỳ vọng này biến khoản chi thành một lần đặt cược mà người chịu áp lực nhất là con.
Khó đáng khi con đi để chiều lòng người lớn. Đứa trẻ không muốn đi thường học cầm chừng, ngại hoà nhập, và phần đáng tiền nhất là ngoại ngữ và tự lập sẽ không thành hình.
Gia đình thật sự trả tiền cho những phần nào
Tấm bằng. Đây là phần cha mẹ hay nghĩ tới đầu tiên nhưng lại là phần khó đo nhất. Ở nhiều ngành, nhà tuyển dụng trong nước nhìn vào việc người trẻ làm được gì hơn là bằng từ đâu. Bằng nước ngoài có giá hơn rõ ở một số ngành cần chứng chỉ quốc tế hoặc khi con định ở lại làm việc, còn ở ngành khác nó chỉ là một dòng trong hồ sơ.
Ngoại ngữ dùng hằng ngày. Bốn năm sống, học, cãi nhau, đi chợ bằng một thứ tiếng khác cho con độ trôi chảy mà lớp học trong nước khó cho. Phần này có thật và mang theo cả đời, với điều kiện con không sống trong nhóm bạn cùng quê suốt bốn năm.
Nếp tự lập. Tự nấu ăn, tự quản tiền, tự xoay khi ốm, tự làm giấy tờ. Nhiều phụ huynh sau này nói đây là phần đáng tiền nhất, dù lúc đóng học phí không ai ghi nó vào danh sách.
Cách học và cách làm việc nhóm. Một số chương trình bắt sinh viên tự đọc, tự hỏi, thuyết trình, làm dự án với người khác văn hoá. Con mang về cách làm việc chứ không chỉ kiến thức.
Cái tên và câu chuyện để kể. Phần trả cho danh tiếng của trường, cho niềm tự hào của gia đình. Nó không vô nghĩa, nhưng nên tách riêng để biết mình đang trả bao nhiêu cho nó.
Phần thừa. Ký túc xá đắt hơn cần, trường nổi tiếng hơn mức ngành cần, thành phố đắt đỏ trong khi chương trình tương đương có ở nơi rẻ hơn. Đây là chỗ cắt được mà con không mất gì đáng kể.
Phép tính giả định: đặt số của nhà mình vào
Ví dụ giả định để thấy cách tính, không phải giá thật: tổng chi cho bốn năm du học là D; cùng ngành ấy học trong nước, kể cả một khoá ngoại ngữ tốt và một kỳ trao đổi ngắn, tổng chi là T. Phần chênh D trừ T mới là số tiền gia đình trả riêng cho "đi du học". Với nhiều nhà, phần chênh này gấp ba tới năm lần T, và đó là con số cần nhìn thẳng, không phải tổng D.
Bước tiếp theo: ghi ra phần chênh đó đổi lấy những gì trong năm phần ở trên, rồi tự cho mỗi phần một mức quan trọng với riêng con mình. Một đứa trẻ định làm nghề cần bằng quốc tế sẽ có phần "tấm bằng" nặng ký. Một đứa trẻ định về làm kinh doanh gia đình thì phần ngoại ngữ và tự lập nặng hơn, còn tấm bằng nhẹ đi.
Bước thứ ba là chi phí cơ hội: số tiền chênh ấy nếu không dùng cho du học thì gia đình dùng vào việc gì, ví dụ khoản để dành cho tuổi già của cha mẹ, chỗ ở cho con sau này, hay vốn cho em út đi học. Nếu câu trả lời là "chẳng dùng vào việc gì quan trọng", phần chênh nhẹ đi nhiều. Nếu câu trả lời là "đó là tiền dưỡng già", phép tính phải khắt khe hơn hẳn.
Cuối cùng là thời gian lấy lại: đừng tính theo kiểu "con về lương cao bao lâu thì hoà vốn" vì lương sau này không ai hứa được. Thay vào đó hỏi: nếu con về làm mức lương bình thường của ngành, gia đình có ổn không. Ổn thì khoản chi ấy đáng ở mức chấp nhận được; không ổn thì gia đình đang đặt cược.
Cái giá ngoài tiền mà ít nhà tính
Thời gian xa nhà là cái giá thật. Bốn năm, có khi lâu hơn, con không có mặt trong những lần ông bà ốm, những bữa cơm Tết, và cha mẹ cũng lỡ những năm con chuyển từ thiếu niên sang người lớn. Có gia đình thấy đó là cái giá xứng đáng; có gia đình đến năm thứ hai mới nhận ra mình không chịu được.
Áp lực lên con cũng là một khoản chi. Một đứa trẻ biết rõ cả nhà đã bỏ ra rất nhiều cho mình thường sợ báo tin xấu: trượt môn, muốn đổi ngành, đang buồn. Nhiều chuyện nhỏ thành chuyện lớn chỉ vì con giấu. Gia đình nào đi tới quyết định du học nên nói trước với con rằng đổi hướng không phải là phản bội số tiền đã chi.
Ngoài ra là chuyện quay về. Người học lâu ở nước ngoài có khi khó hoà lại với nhịp làm việc trong nước, hoặc ngược lại muốn ở lại hẳn. Cả hai đều không sai, nhưng gia đình nên biết trước mình mong con về hay để con tự chọn, vì điều đó thay đổi cả phép tính "đáng tiền" ở phần trên.
Dấu hiệu khoản du học sẽ thành chuyện đáng tiếc
Sau ba tới sáu tháng đầu, những dấu hiệu dưới đây thường báo trước một khoản chi lớn mà con không dùng hết giá trị. Thấy hai ba dấu hiệu cùng lúc thì nên nói chuyện thẳng với con, chưa phải để rút về mà để chỉnh lại kế hoạch.
- Con chọn ngành theo danh sách "ngành dễ xin visa" hoặc theo bạn, chứ không kể được một lý do của riêng mình.
- Ngoại ngữ chưa đủ để nghe giảng, phải học dự bị kéo dài thêm một hai năm mà trước đó không ai tính vào.
- Con chỉ chơi với nhóm bạn cùng quê, nói tiếng Việt cả ngày, nghĩa là phần ngoại ngữ đang không được dùng.
- Gia đình phải cắt các khoản thiết yếu ở nhà, hoặc con phải làm thêm quá nhiều giờ tới mức bỏ buổi học.
- Mọi cuộc gọi về nhà chỉ xoay quanh tiền và điểm số, con bắt đầu né không gọi.
- Kế hoạch sau tốt nghiệp vẫn là "để tính sau", trong khi phần đáng tiền nhất lại phụ thuộc vào việc con định làm gì.
Không dấu hiệu nào ở trên là lỗi của con. Chúng chỉ cho thấy phần tiền chênh đang trả cho những thứ con chưa dùng tới.
Phương án rẻ hơn lấy được phần lớn lợi ích
Học trong nước rồi đi trao đổi một học kỳ. Con có nếp tự lập và trải nghiệm sống ở nước ngoài trong một thời gian ngắn, chi phí chỉ bằng một phần nhỏ của bốn năm.
Chương trình liên kết học phần đầu trong nước. Hai năm đầu ở nhà, hai năm sau ở nước ngoài. Phù hợp khi con chưa chắc ngành hoặc ngoại ngữ còn cần thêm thời gian.
Học xong đại học trong nước rồi mới đi học sau đại học. Lúc đó con đã biết mình muốn gì, có kinh nghiệm làm việc, và nhiều chương trình sau đại học có học bổng hơn bậc cử nhân.
Hoãn một năm để chuẩn bị ngoại ngữ ở nhà. Một năm luyện ở nhà rẻ hơn nhiều so với một năm dự bị ở nước ngoài, mà con đi sang với tâm thế học được ngay.
Học bổng bán phần ở chương trình vừa sức. Một trường ít tên tuổi hơn nhưng có học bổng và chương trình đúng ngành nhiều khi cho con gần như mọi phần đáng tiền ở trên, chỉ thiếu phần "cái tên". Hãy tự hỏi phần cái tên ấy đáng bao nhiêu với riêng nhà mình.
Bảng câu tự hỏi trước khi đóng khoản đầu tiên
Cả nhà ngồi lại, trả lời từng câu bằng chữ chứ không bằng cảm giác. Câu nào trả lời không được thì đó là phần chưa nên chi.
| Câu hỏi | Trả lời đáng tiền | Trả lời cần dừng lại |
|---|---|---|
| Con đi để làm gì sau này? | Kể được nghề, việc cụ thể | "Cứ đi rồi tính" |
| Phần chênh so với học trong nước là bao nhiêu? | Đã tính ra số | Chỉ biết tổng, chưa trừ |
| Ngoại ngữ của con hiện đủ để nghe giảng chưa? | Đủ, hoặc có kế hoạch một năm | Mong sang đó sẽ giỏi |
| Nếu con về làm lương bình thường, nhà có ổn không? | Ổn | Không, đang trông vào lương cao |
| Có phương án rẻ hơn lấy được 70–80% lợi ích không? | Đã xem và thấy không hợp | Chưa xem |
| Con có được phép đổi hướng giữa chừng không? | Có, đã nói rõ | Không dám nghĩ tới |
Đây không phải bảng chấm điểm con hay chấm điểm gia đình. Nó chỉ giúp số tiền lớn nhất mà nhiều nhà từng chi được tính bằng chữ trước khi tính bằng tiền.
Câu hỏi thường gặp
Du học có phải lúc nào cũng tốt hơn học trong nước không?
Không. Du học cho con những thứ khó có ở nhà như ngoại ngữ dùng hằng ngày và nếp tự lập, nhưng với nhiều ngành, học trong nước kèm một kỳ trao đổi cho kết quả gần tương đương với chi phí thấp hơn nhiều. Tốt hơn hay không phụ thuộc mục tiêu của con.
Làm sao biết khoản du học có quá sức gia đình không?
Một cách tự kiểm đơn giản: nếu sau khoản chi, gia đình không còn quỹ dự phòng cho ốm đau hay tuổi già của cha mẹ, hoặc phải bán chỗ đang ở, thì khoản chi đó đang quá sức. Khi ấy nên xem các phương án rẻ hơn trước.
Có nên tính chuyện con về lương cao để bù lại tiền du học không?
Không nên lấy lương tương lai làm căn cứ, vì không ai hứa trước được. Hỏi ngược lại: nếu con về làm mức lương bình thường của ngành thì nhà có ổn không. Câu trả lời đó cho biết khoản chi có an toàn.
Con chưa chắc ngành có nên đi du học luôn không?
Chưa chắc ngành thì phần tiền chênh dễ bị trả cho một chương trình con không dùng tới. Nhiều nhà chọn học năm đầu trong nước hoặc chương trình liên kết, chờ con rõ hướng rồi mới đi.
Du học có nên coi là khoản đầu tư không?
Bài này không coi du học là kênh đầu tư và không khuyên vay để đi học. Nên xem nó là một khoản chi cho những năng lực của con, và chỉ chi ở mức gia đình chịu được dù kết quả sau này thế nào.
Nói chuyện với con thế nào để con không thấy áp lực vì số tiền?
Nói rõ từ đầu rằng gia đình chi vì tin con, không phải để đòi kết quả, và nếu con muốn đổi ngành hay về nước thì cứ nói. Hẹn một nhịp trò chuyện đều đặn không xoay quanh điểm số để con dám kể chuyện khó.