Một món đáng tiền khi phần bạn nhận lại từ nó, gồm số lần dùng, việc được nhẹ đi, niềm vui có thật, lớn hơn những gì cùng số tiền ấy có thể mang lại nếu tiêu theo cách khác, và lớn hơn tính theo đời sống của chính bạn chứ không theo lời khen của người khác. Năm câu tự hỏi dưới đây giúp bạn tính điều đó trong mười lăm phút: món này giải quyết việc gì, dùng bao nhiêu lần, tổng tiền thật là bao nhiêu, số tiền này còn làm được gì khác, và có cách nào lấy phần lớn lợi ích với ít tiền hơn.
Năm câu không bảo bạn mua hay đừng mua. Chúng chỉ đưa ra những con số và lý do mà lúc đứng trong cửa hàng hay lúc đọc lời quảng cáo, người ta thường bỏ qua. Bài lấy ví dụ bằng số tròn giả định, không gắn với giá thật của hãng nào, để bạn thay bằng con số của mình.
Đáng tiền không có nghĩa là rẻ, và đắt không có nghĩa là phí
Rất nhiều người nghe chữ đáng tiền thì nghĩ ngay tới món rẻ, món hời, món mua được lúc giảm giá. Thật ra một chiếc ghế làm việc đắt gấp ba bản thường có thể đáng tiền hơn hẳn nếu bạn ngồi trên nó tám tiếng mỗi ngày trong bảy năm, còn một bộ dụng cụ giảm nửa giá vẫn là phí nếu nó nằm trong kho từ ngày mang về. Giá chỉ là một vế của phép so, vế còn lại là thứ bạn thật sự nhận được.
Cũng không có chuyện một món đáng tiền với tất cả mọi người. Một chiếc xe máy tốt là khoản chi hiển nhiên với người đi giao hàng mỗi ngày, nhưng có thể là món đắt với người làm việc tại nhà và chỉ ra đường cuối tuần. Câu hỏi đúng không phải là món này có đáng tiền không, mà là món này có đáng tiền với mình, ở giai đoạn này, theo cách mình sẽ dùng không.
Điều thứ ba hay bị quên là đáng tiền không chỉ đo bằng tiền tiết kiệm được. Có những món không làm bạn giàu hơn chút nào nhưng làm cuộc sống dễ chịu hơn rõ rệt: chiếc nệm giúp ngủ ngon, chuyến đi cùng bố mẹ lúc ông bà còn khoẻ, khoá học làm bạn tự tin hơn trong công việc. Phép tính đáng tiền phải chừa chỗ cho những thứ ấy, miễn là bạn gọi tên chúng một cách thật thà, không lấy chúng làm cớ cho mọi khoản chi.
Vì vậy năm câu dưới đây không đặt ra một con số chuẩn nào. Chúng chỉ giúp bạn nhìn khoản chi từ năm phía, để khi trả tiền, bạn biết mình đang trả cho cái gì.
Câu thứ nhất: món này giải quyết việc gì, nói được bằng một câu không
Viết ra một câu, bắt đầu bằng chữ để. Ví dụ: mua máy tính mới để dựng video cho khách mà không phải chờ máy treo. Mua xe để đưa con đi học khi trời mưa. Đăng ký khoá học để chuyển sang vị trí phân tích dữ liệu trong hai năm tới. Nếu câu đó rõ và cụ thể, khoản chi có nền vững. Nếu bạn phải viết ba bốn câu mơ hồ như để có cái mới, để cho đẹp, để phòng khi cần, đó là dấu hiệu nhu cầu chưa thật rõ.
Tách việc cần làm khỏi cảm giác muốn có. Muốn có không phải điều xấu. Nhưng nếu lý do thật là thấy bạn bè đều có, hoặc vừa xem một video giới thiệu quá hấp dẫn, hãy ghi đúng như vậy. Khi lý do được viết thật, bạn dễ thấy liệu nó có đủ nặng cho số tiền đang định chi hay không.
Kiểm xem việc đó đang thật sự làm khó bạn chưa. Một chiếc điện thoại mới giải quyết chuyện pin yếu, nhưng nếu pin hiện tại vẫn đủ dùng tới tối thì vấn đề chưa xảy ra. Món giải quyết một khó khăn đang có thường đáng tiền hơn món giải quyết một khó khăn tưởng tượng.
Hỏi xem có món nào đã có trong nhà làm được việc ấy. Nhiều khoản chi lớn hoá ra trùng việc với thứ đang nằm trong tủ: chiếc máy tính bảng mua để đọc sách trong khi điện thoại đã đủ, chiếc máy ảnh mua để chụp con trong khi điện thoại chụp đã đẹp. Câu này mất ba mươi giây và có khi tiết kiệm cả tháng lương.
Câu thứ hai và thứ ba: dùng bao nhiêu lần, tổng tiền thật là bao nhiêu
Hai câu này đi cùng nhau. Đầu tiên ước số lần dùng thật, không phải số lần bạn mong sẽ dùng. Sau đó cộng tất cả những khoản phải trả quanh món đó, không chỉ giá trên tem. Bảng dưới là ví dụ giả định với ba món cùng giá ba mươi triệu, để thấy cùng số tiền mà kết quả khác nhau thế nào:
| Món (ví dụ giả định) | Số lần dùng thật | Khoản đi kèm | Tổng tiền thật | Mỗi lần dùng khoảng |
|---|---|---|---|---|
| Máy tính làm việc, dùng 5 năm | khoảng 1.200 ngày làm việc | phần mềm, sửa chữa: 5 triệu | 35 triệu | gần 30 nghìn đồng |
| Xe đạp thể thao, đi cuối tuần | khoảng 60 buổi trong 3 năm | đồ bảo hộ, bảo dưỡng: 6 triệu | 36 triệu | khoảng 600 nghìn đồng |
| Bộ dàn âm thanh xem phim | khoảng 150 tối trong 5 năm | dây, kệ, lắp đặt: 4 triệu | 34 triệu | hơn 200 nghìn đồng |
Con số cuối cùng không nói món nào đáng, món nào không. Sáu trăm nghìn đồng cho một buổi đạp xe sáng cuối tuần có thể vẫn xứng nếu đó là khoảng thời gian bạn quý nhất trong tuần. Nhưng nó cho bạn một mốc để so: một buổi đạp xe theo nhóm có thuê xe tốn bao nhiêu, một buổi xem phim ngoài rạp tốn bao nhiêu.
Chỗ người ta hay sai nhất là ước số lần dùng quá cao. Cách sửa đơn giản là nhìn lại món tương tự bạn từng mua: đôi giày chạy, thẻ tập, chiếc đàn. Nếu lần trước bạn dùng được một phần ba so với dự tính, hãy lấy một phần ba đó làm số lần dùng lần này.
Câu thứ tư: số tiền này còn làm được gì khác
Mỗi khoản tiền chỉ tiêu được một lần. Ba mươi triệu dành cho chiếc điện thoại mới cũng là ba mươi triệu không dùng để trả học thêm cho con, không dành cho chuyến về quê ăn Tết, không để dành phòng khi ốm đau. Người làm kinh tế gọi đó là chi phí cơ hội. Trong đời thường, cách nói gần hơn là: nếu không mua cái này, mình sẽ làm gì với số tiền đó.
Cách tự hỏi hiệu quả nhất là gọi tên hai ba thứ cụ thể. Không nói chung chung là để dành, mà nói: số tiền này bằng sáu tháng tiền học tiếng Anh của con, bằng một lần sửa mái nhà dột, bằng quỹ dự phòng hai tháng sinh hoạt. Đặt món định mua cạnh những thứ ấy rồi hỏi mình thật lòng muốn thứ nào hơn.
Câu này không nhằm khiến bạn thấy có lỗi mỗi khi tiêu tiền. Có lúc bạn so xong vẫn chọn món đang định mua, và như thế là một lựa chọn có ý thức. Có lúc bạn nhận ra một việc khác cấp bách hơn mà mình đang lờ đi. Cả hai kết quả đều tốt hơn là trả tiền mà không hề nghĩ tới phương án nào khác.
Với khoản chi rất lớn như xe, khoá học dài hạn, du học, câu thứ tư còn có một nghĩa nữa: số tiền đó có lấy từ quỹ dự phòng của gia đình không. Nếu chi xong mà một lần ốm hay một tháng mất việc sẽ làm cả nhà lao đao, thì ngay cả món hữu ích nhất cũng đang được mua vào lúc chưa phải.
Câu thứ năm: có cách nào lấy phần lớn lợi ích với ít tiền hơn
Thuê hoặc mượn trước. Máy khoan, máy ảnh, váy dự tiệc, thậm chí xe ô tô cho chuyến đi xa đều thuê được. Thuê vài lần giúp bạn biết mình dùng nhiều hay ít trước khi bỏ tiền mua hẳn. Nếu sau ba lần thuê bạn vẫn muốn thêm, việc mua có căn cứ hơn nhiều.
Mua bản thấp hơn một bậc. Rất nhiều sản phẩm có bản cao cấp với phần chênh nằm ở những tính năng ít người dùng tới. Bản thấp hơn một bậc thường lấy được phần lớn lợi ích, phần thiếu thì bạn sẽ biết rõ sau một thời gian dùng thật.
Mua đồ đã qua sử dụng có kiểm tra. Với những món bền như bàn ghế gỗ, xe đạp, dụng cụ cơ khí, đồ cũ còn tốt có thể chỉ bằng một nửa giá mới. Rủi ro là hàng hỏng ngầm hoặc hàng không rõ nguồn gốc, nên chỉ hợp với món bạn tự kiểm được hoặc có người quen rành nghề đi cùng.
Chờ thêm một chu kỳ. Nếu món định mua không giải quyết việc khẩn, chờ tới khi thật cần thường làm bạn chọn tốt hơn, vì lúc đó bạn biết rõ mình cần tính năng nào. Nhiều người chờ xong thì nhận ra không cần mua nữa, và đó cũng là một kết quả đáng giá.
Dùng chung. Một chiếc máy cắt cỏ cho cả xóm, một bộ nồi lẩu lớn cho cả họ hàng, một tài khoản học trực tuyến cho hai anh em. Chia chi phí cho nhiều người dùng là cách cũ nhất và vẫn hiệu quả nhất để món đắt trở nên đáng tiền.
Áp năm câu vào ba khoản chi khác nhau
Để thấy năm câu vận hành ra sao, dưới đây là ba tình huống giả định, mỗi tình huống một người khác nhau. Không có đáp án đúng chung, chỉ có câu trả lời của từng người:
| Câu hỏi | Đổi điện thoại khi máy cũ còn chạy | Khoá học kỹ năng giá cao | Mua ô tô cho gia đình bốn người |
|---|---|---|---|
| Giải quyết việc gì | chụp ảnh đẹp hơn, chưa có khó khăn thật | chuyển việc trong hai năm, rõ ràng | đưa đón con mùa mưa, về quê xa |
| Dùng bao nhiêu lần | hằng ngày, nhưng máy cũ cũng dùng hằng ngày | ba tháng học, kỹ năng dùng lâu dài | mỗi ngày hai lượt, mỗi tháng một chuyến xa |
| Tổng tiền thật | giá máy trừ tiền bán máy cũ | học phí, thời gian, sách, phần mềm | giá xe, bảo dưỡng, gửi xe, xăng, phí đường |
| Tiền còn làm được gì | quỹ dự phòng một tháng | nửa năm học thêm cho con | nhiều năm đi xe dịch vụ |
| Cách rẻ hơn | thay pin, giữ máy thêm một năm | học bản ngắn trước, xem có hợp không | thuê xe tự lái những chuyến xa |
Đọc theo hàng ngang, bạn sẽ thấy khoản đổi điện thoại trong ví dụ này yếu nhất ở câu thứ nhất: chưa có khó khăn thật. Khoá học mạnh ở câu thứ nhất nhưng cần kiểm câu thứ năm. Ô tô mạnh ở số lần dùng nhưng tổng tiền thật lớn hơn giá xe rất nhiều, nên câu thứ ba quyết định.
Khi áp vào khoản chi của mình, hãy ghi câu trả lời ra giấy thay vì nghĩ trong đầu. Viết ra buộc bạn phải cụ thể, và tờ giấy đó còn có ích khi vài tháng sau bạn muốn nhìn lại mình đã quyết vì lý do gì.
Những lúc năm câu này không nên dùng một mình
Có những khoản chi mà phép tính đáng tiền phải nhường chỗ cho ý kiến chuyên môn. Khám chữa bệnh, thuốc, làm răng là ví dụ rõ nhất: điều cần hỏi trước tiên là bác sĩ, nha sĩ khuyên làm gì, sau đó mới tới chuyện chọn nơi nào, gói nào. Đừng dùng năm câu để tự quyết bỏ một việc bác sĩ đã dặn chỉ vì thấy đắt.
Việc liên quan tới an toàn như mũ bảo hiểm, ghế ngồi ô tô cho trẻ, dây điện, bình gas cũng vậy. Ở đây món rẻ hơn không phải là lựa chọn ngang hàng, và câu hỏi đầu tiên là món đó có đạt yêu cầu an toàn không.
Quà tặng là trường hợp khác. Giá trị của một món quà nằm nhiều ở người nhận và ở mối quan hệ, nên chuyện chia tiền theo số lần dùng gần như vô nghĩa. Năm câu chỉ giúp ở chỗ: món quà có hợp với người nhận không, và số tiền có vừa với khả năng của bạn không.
Cuối cùng là những khoản chi khẩn cấp: xe hỏng giữa đường, mái nhà dột giữa mùa mưa, máy tính chết khi đang có việc gấp. Lúc đó cần giải quyết trước, tính sau. Nhưng nếu một khoản khẩn cấp cứ lặp lại, đó là lúc dùng năm câu để xem có nên thay hẳn thứ đang hỏng hay không.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một món có đáng tiền với mình không?
Hãy trả lời năm câu: món này giải quyết việc gì cụ thể, bạn sẽ dùng thật bao nhiêu lần, tổng tiền gồm cả khoản đi kèm là bao nhiêu, số tiền đó còn làm được gì khác, và có cách nào lấy phần lớn lợi ích với ít tiền hơn không.
Đáng tiền có phải là mua được giá rẻ không?
Không. Món rẻ mà không dùng tới vẫn là phí, món đắt mà dùng hằng ngày trong nhiều năm có thể rất đáng. Đáng tiền là so phần nhận lại với số tiền bỏ ra và với những gì số tiền đó có thể làm theo cách khác.
Có nên viết năm câu trả lời ra giấy không?
Nên. Viết ra buộc bạn phải cụ thể, tránh những lý do mơ hồ như để phòng khi cần. Tờ giấy đó cũng giúp bạn nhìn lại sau vài tháng xem mình đã đoán số lần dùng đúng hay sai, để lần sau tính chính xác hơn.
Mua vì thích có phải là chi tiêu sai không?
Không. Niềm vui có thật là một phần giá trị của món đồ. Điều quan trọng là gọi đúng tên lý do, rồi xem niềm vui đó có đủ nặng so với số tiền và với những việc khác số tiền ấy có thể làm, theo khả năng của chính bạn.
Năm câu này có dùng cho khoản chi khám chữa bệnh được không?
Chỉ dùng ở bước chọn nơi và chọn gói, sau khi đã hỏi bác sĩ hoặc nha sĩ cần làm gì. Đừng dùng phép tính đáng tiền để tự bỏ một việc chữa trị đã được chỉ định chỉ vì thấy đắt.
Khoản bao nhiêu thì gọi là khoản chi lớn?
Không có con số chung. Một cách tính thực tế là coi mọi khoản từ khoảng nửa tháng thu nhập của gia đình trở lên là khoản lớn, hoặc mọi khoản mà nếu tiêu sai bạn sẽ còn nghĩ tới nó sau một tuần.