Học thạc sĩ khi đã đi làm vài năm là đáng khi một trong ba điều đúng với bạn: nghề hoặc vị trí bạn nhắm tới ghi rõ yêu cầu bằng thạc sĩ (giảng dạy, nghiên cứu, một số vị trí quản lý hay chuyên môn sâu); bạn cần một khối kiến thức có hệ thống để chuyển sang hướng mới mà tự học khó đạt; hoặc bạn thật sự thích học và có đủ thời gian, tiền dự phòng mà không làm căng gia đình. Nó khó đáng khi bạn học vì thấy đồng nghiệp ai cũng học, vì mong tấm bằng tự kéo lương lên, hoặc khi hai năm tới là giai đoạn công việc và gia đình đang đòi nhiều nhất.
Bài này không bàn chuyện chọn trường hay ngành. Bài tách số tiền và thời gian bỏ ra thành từng phần, tính thử bằng ví dụ giả định, rồi chỉ những dấu hiệu cho thấy tấm bằng sẽ thành khoản tiếc nuối. Không có câu trả lời đúng cho mọi người: cùng một chương trình, với người này là bước ngoặt, với người kia là hai năm mệt mỏi.
Hai năm thạc sĩ thật ra bạn trả cho những gì
Học phí. Khoản dễ thấy nhất và thường không phải khoản lớn nhất. Học phí ghi trên thông báo tuyển sinh còn đi kèm phí luận văn, phí bảo vệ, tài liệu, đi lại.
Thời gian buổi tối và cuối tuần. Hai năm, mỗi tuần vài buổi tối hoặc trọn ngày cuối tuần, cộng thời gian đọc bài, làm tiểu luận, viết luận văn. Với người đã đi làm, đây là phần đắt nhất vì nó lấy từ giờ nghỉ, giờ cho gia đình và giờ có thể làm thêm.
Cơ hội bỏ lỡ trong công việc. Trong hai năm đó có thể bạn phải từ chối một dự án lớn, một đợt công tác, một vị trí đòi đi lại nhiều. Không phải ai cũng gặp, nhưng ai gặp thì đó là khoản lớn.
Kiến thức có hệ thống và phương pháp nghiên cứu. Phần nhận lại thật, đáng giá nếu nghề bạn cần đọc tài liệu chuyên sâu, phân tích số liệu, viết báo cáo dài.
Tấm bằng và mạng lưới bạn học. Bằng mở được những cánh cửa có điều kiện cứng về trình độ. Bạn học cùng lớp là người cùng ngành, có thể thành mối quan hệ nghề nghiệp lâu dài, nếu bạn chịu bỏ công kết nối.
Phép tính thời gian, tiền và cơ hội bằng một ví dụ giả định
Giả định để minh hoạ cách tính: chương trình kéo dài hai năm, tổng học phí và chi phí đi kèm là A. Mỗi tuần bạn dành mười hai giờ cho lớp và bài vở, tức khoảng một nghìn hai trăm giờ trong hai năm. Nếu bạn có thể làm thêm hoặc nhận việc ngoài với thu nhập mỗi giờ là B, chi phí thời gian là một nghìn hai trăm nhân B. Với nhiều người, con số này lớn hơn học phí.
Bây giờ tính phía nhận lại. Hỏi người trong nghề, đọc tin tuyển dụng của vị trí bạn nhắm: bằng thạc sĩ có phải điều kiện bắt buộc, hay chỉ là “ưu tiên”. Nếu là bắt buộc, giá trị của bằng gần như bằng toàn bộ chênh lệch giữa có và không có vị trí đó. Nếu chỉ là ưu tiên, giá trị phụ thuộc vào việc người khác cạnh tranh với bạn có bằng hay không.
Đừng giả định bằng tự động kéo lương lên. Ở nhiều nơi, lương đi theo việc bạn làm được và vị trí bạn giữ, không theo văn bằng. Có nơi có phụ cấp hoặc thang lương theo trình độ, khi đó hãy hỏi phòng nhân sự con số cụ thể cho trường hợp của bạn thay vì nghe kể lại.
Cuối cùng là thời điểm. Cùng một chương trình, học lúc con còn nhỏ, lúc vừa nhận chức mới, hay lúc gia đình có người ốm, chi phí thời gian và sức khoẻ cao hơn hẳn so với học vào giai đoạn ổn định. Lùi hai năm đôi khi làm cùng tấm bằng đáng tiền hơn nhiều.
Đáng với ai, khó đáng với ai
Bảng sau gom các trường hợp hay gặp. Nó không phán ai nên hay không nên, chỉ cho thấy phần nhận lại thường nằm ở đâu.
| Trường hợp | Phần nhận lại chính | Điều cần kiểm trước |
|---|---|---|
| Muốn đi dạy đại học, cao đẳng hoặc làm nghiên cứu | Điều kiện bắt buộc về trình độ | Quy định tuyển dụng hiện hành của nơi định nộp |
| Vị trí nhắm tới ghi rõ yêu cầu thạc sĩ | Mở cửa vị trí | Yêu cầu là bắt buộc hay ưu tiên, có thể thay bằng kinh nghiệm không |
| Chuyển ngành, cần nền kiến thức mới | Khối kiến thức có hệ thống, bạn học trong ngành mới | Có khoá ngắn hạn hoặc chứng chỉ nghề nào đủ thay không |
| Thích học, muốn đào sâu chuyên môn | Niềm vui học, phương pháp nghiên cứu | Thời gian và tài chính có thoải mái không |
| Học vì đồng nghiệp ai cũng học | Cảm giác không bị tụt lại | Việc hiện tại có thật sự cần bằng không |
| Mong bằng tự kéo lương lên | Không chắc chắn | Chính sách lương nơi làm việc, hỏi nhân sự |
Hai dòng cuối không có nghĩa bạn sai khi muốn học. Chúng chỉ cho thấy phần nhận lại mơ hồ, nên cần tự hỏi kỹ hơn trước khi bỏ hai năm.
Những khoản ít ai kể trước khi bạn nhập học
Người đã học xong hay kể về tấm bằng, ít kể về những tháng giữa chừng. Khoảng học kỳ thứ hai và thứ ba thường là lúc mệt nhất: sự hứng khởi ban đầu đã qua, bài tiểu luận dồn lại, công việc ở cơ quan không vì bạn đi học mà nhẹ đi. Nhiều người bỏ dở đúng ở giai đoạn này, và khoản đã đóng gần như mất trắng.
Luận văn là khoản thứ hai hay bị tính thiếu. Viết một luận văn tử tế cần vài tháng đọc tài liệu, thu số liệu, viết, sửa theo góp ý của người hướng dẫn. Nếu chủ đề gắn với công việc thật của bạn, đó là cơ hội giải quyết một vấn đề ở nơi làm việc và thời gian bỏ ra được trả lại gấp đôi. Nếu chủ đề chọn cho dễ qua, đó là vài tháng viết thứ không ai đọc.
Khoản thứ ba là sức khoẻ và giấc ngủ. Hai năm ngủ ít, ăn vội trước giờ lên lớp, cuối tuần không nghỉ, cái giá này không có trên hoá đơn nhưng người trong nhà nhìn thấy rõ. Trước khi nộp hồ sơ, thử sống theo lịch học giả định trong hai tuần: tối nào lên lớp thì tối đó dành ba giờ đọc sách chuyên ngành. Nếu hai tuần đó đã khó, hai năm sẽ khó hơn nhiều.
Dấu hiệu tấm bằng sẽ thành khoản tiếc nuối
Phần lớn người tiếc không phải vì chương trình dở mà vì vào học với kỳ vọng không khớp thực tế. Những dấu hiệu sau đáng để dừng lại suy nghĩ:
- Bạn không nói được một vị trí, một việc cụ thể mà tấm bằng sẽ mở ra.
- Bạn chọn ngành theo nơi dễ đỗ, không theo nơi mình cần kiến thức.
- Lịch học trùng với giai đoạn công việc hoặc gia đình đang căng nhất.
- Bạn định học “cho có” và tính trước sẽ tìm cách đối phó với luận văn.
- Tiền học lấy từ khoản dự phòng của gia đình, hoặc phải đi vay.
- Người thân chưa đồng ý chuyện bạn vắng nhà nhiều buổi trong hai năm.
- Bạn chưa từng đọc một tài liệu chuyên sâu nào của ngành đó và không chắc mình thích.
Dấu hiệu thứ tư đặc biệt đáng chú ý: nếu bạn định vượt qua luận văn bằng cách đối phó, bạn đang trả hai năm để mua tấm giấy mà không lấy phần kiến thức. Khi đó phần nhận lại chỉ còn tấm bằng, và nó chỉ đáng nếu bằng là điều kiện bắt buộc.
Những cách rẻ hơn lấy được một phần lợi ích
Học thử một học phần. Một số nơi cho học dự thính hoặc có khoá ngắn hạn cùng nội dung. Học một học phần trước giúp bạn biết mình có theo nổi nhịp và có thích hay không.
Chứng chỉ nghề hoặc khoá chuyên đề. Nếu thứ bạn cần là một kỹ năng cụ thể như phân tích dữ liệu, quản lý dự án, kế toán chuyên sâu, chứng chỉ nghề thường ngắn hơn, sát việc hơn.
Tự học có kế hoạch. Đọc giáo trình cốt lõi của chương trình, tham gia nhóm chuyên môn, viết báo cáo nội bộ có phương pháp. Bạn có kiến thức, chỉ thiếu bằng, và với nhiều vị trí thế là đủ.
Chờ thời điểm. Lùi một hai năm đến lúc ổn định hơn, trong lúc đó dành dụm học phí và tìm hiểu kỹ chương trình.
Hỏi chính sách hỗ trợ của nơi làm việc. Một số nơi hỗ trợ học phí kèm cam kết làm việc. Đọc kỹ cam kết: thời gian ở lại, khoản phải hoàn trả nếu nghỉ sớm, trước khi nhận.
Câu tự hỏi trước khi nộp hồ sơ
Trả lời từng câu bằng một hai dòng, tốt nhất là viết ra giấy và đưa người thân đọc. Thạc sĩ là quyết định của cả nhà, vì thời gian bạn vắng mặt là thời gian người khác gánh thay.
- Tấm bằng này mở ra vị trí hay việc gì cụ thể? Đó là điều kiện bắt buộc hay chỉ ưu tiên?
- Phần kiến thức mình cần có thể lấy bằng cách ngắn hơn không?
- Hai năm tới, mỗi tuần mình thật sự có bao nhiêu giờ trống?
- Ai sẽ gánh việc nhà, việc con cái khi mình đi học, và họ đã đồng ý chưa?
- Tiền học lấy từ đâu, có chạm vào khoản dự phòng không?
- Nếu học xong mà lương và vị trí chưa đổi ngay, mình có thấy hai năm đó phí không?
- Mình đã nói chuyện với ít nhất hai người đang làm đúng việc mình nhắm tới chưa?
Câu thứ sáu là câu thử lòng. Nếu câu trả lời là “vẫn thấy đáng vì mình học được thứ mình muốn”, bạn đang học cho mình và khả năng tiếc thấp. Nếu câu trả lời là “sẽ rất tiếc”, bạn đang đặt cược vào một kết quả không chắc, nên kiểm kỹ câu thứ nhất trước.
Câu hỏi thường gặp
Bằng thạc sĩ có giúp tăng lương không?
Tuỳ nơi làm việc. Có nơi có thang lương hoặc phụ cấp theo trình độ, có nơi trả theo vị trí và kết quả công việc, bằng cấp không tự động tăng gì. Cách chắc nhất là hỏi phòng nhân sự nơi bạn làm hoặc nơi định chuyển tới về chính sách áp dụng cho trường hợp của bạn.
Đi làm bao lâu thì nên học thạc sĩ?
Không có mốc cố định. Đi làm vài năm giúp bạn biết mình cần kiến thức gì, nên học có định hướng hơn. Thời điểm hợp lý là khi bạn có mục tiêu rõ cho tấm bằng và giai đoạn công việc, gia đình tương đối ổn định để dành thời gian học.
Học thạc sĩ có cần thiết nếu muốn chuyển ngành?
Không phải lúc nào cũng cần. Nhiều ngành chấp nhận người chuyển sang bằng chứng chỉ nghề, khoá ngắn hạn và sản phẩm thực tế. Thạc sĩ hợp khi ngành mới đòi nền lý thuyết sâu hoặc đặt yêu cầu bằng cấp rõ ràng cho vị trí bạn nhắm tới.
Có nên vay tiền để học thạc sĩ không?
Bài này không khuyên vay. Nếu học phí phải lấy từ khoản dự phòng hoặc đi vay, đó là tín hiệu nên cân nhắc thời điểm khác, tìm học bổng hay chính sách hỗ trợ của nơi làm việc, hoặc chọn cách học ngắn hơn trước khi dồn một khoản lớn.
Học thạc sĩ trực tuyến có đáng bằng học trực tiếp?
Tuỳ chương trình. Cần kiểm văn bằng được công nhận ra sao theo quy định hiện hành, có tương tác với giảng viên và bạn học không, có hướng dẫn luận văn thật không. Học trực tuyến tiết kiệm đi lại nhưng đòi kỷ luật tự học cao hơn.
Học xong thạc sĩ mà không dùng tới thì có phí không?
Phần tiền và thời gian đã bỏ không lấy lại được, nhưng kiến thức và phương pháp vẫn có thể dùng về sau. Điều nên rút ra là lần sau trước khi chi lớn cho học tập, gắn nó với một mục tiêu cụ thể và kiểm mục tiêu đó trước.