Chi phí cơ hội của một khoản chi là thứ có giá trị nhất mà bạn phải bỏ qua khi dùng số tiền đó cho món này. Khi định chi tiền lớn, hãy gọi tên hai ba việc cụ thể mà cùng số tiền có thể làm được, như sáu tháng học thêm cho con, một lần sửa mái nhà, hai tháng chi tiêu dự phòng, rồi đặt món định mua cạnh chúng và hỏi mình thật lòng chọn thứ nào.
Khái niệm này nghe như sách kinh tế, nhưng thật ra là việc các bà mẹ đi chợ vẫn làm hằng ngày: mua con cá to thì hôm nay bớt rau. Bài chỉ cách mang lối nghĩ đó vào những khoản chi lớn, nơi người ta hay quên nó nhất, và cách dùng nó mà không biến mỗi lần tiêu tiền thành một lần áy náy.
Chi phí cơ hội nói bằng lời thường
Mỗi đồng chỉ tiêu được một lần. Khi bạn dùng năm mươi triệu cho chiếc xe máy đời mới, năm mươi triệu ấy không còn để làm gì khác. Thứ bạn mất không chỉ là con số trong tài khoản, mà là việc tốt nhất số tiền đó lẽ ra đã làm được. Nếu không mua xe, có thể bạn đã cho con theo một khoá học năng khiếu hai năm, hoặc đã có một khoản dự phòng để yên tâm khi công việc chưa ổn. Thứ bị bỏ qua đó chính là chi phí cơ hội.
Vì sao khái niệm này hay bị quên? Vì món định mua thì hiện ra trước mắt, có màu sắc, có ảnh đẹp, có người bán nói hay, còn thứ bị bỏ qua thì vô hình. Không ai quảng cáo cho quỹ dự phòng, không ai trưng bày sáu tháng học thêm của con. Chỉ khi bạn tự gọi tên chúng ra, chúng mới có cơ hội được đặt lên bàn cân.
Một chi tiết hay bị hiểu nhầm: chi phí cơ hội không phải là tất cả những thứ bạn có thể làm với số tiền đó, mà là thứ tốt nhất trong số đó, theo giá trị của chính bạn. Nếu số tiền còn có thể dùng cho mười việc, bạn chỉ thật sự mất một việc mình quý nhất, vì đằng nào bạn cũng chỉ làm được một việc.
Chi phí cơ hội cũng không chỉ là tiền. Thời gian, sức lực, chỗ trong nhà đều có chi phí cơ hội. Một khoá học buổi tối lấy đi ba tối mỗi tuần với gia đình. Một chiếc tủ to lấy đi một góc nhà có thể kê bàn học cho con.
Cách gọi tên chi phí cơ hội trong năm phút
Quy số tiền ra thứ quen thuộc. Năm mươi triệu là một con số trừu tượng. Nhưng nó bằng mấy tháng lương của bạn, mấy năm học phí của con, mấy tháng tiền chợ của cả nhà, thì ai cũng hình dung được. Quy ra như vậy giúp số tiền có trọng lượng thật trong đầu.
Liệt kê ba việc đang chờ tiền. Hầu như gia đình nào cũng có vài việc đang để đó vì chưa có tiền: sửa chỗ thấm, thay chiếc xe cũ của bố, đi khám răng cho cả nhà, chuyến về quê thăm ông bà. Ghi ba việc đó ra, cạnh món định mua.
Thêm một dòng cho quỹ dự phòng. Nếu gia đình chưa có khoản đủ sống vài tháng khi có biến, dòng này luôn phải có mặt. Nó không hấp dẫn, nhưng là thứ duy nhất trong danh sách giúp mọi thứ khác không đổ khi có người ốm hay mất việc.
Hỏi câu chọn một. Nếu chỉ được chọn một trong danh sách, mình chọn gì? Không cần lý luận dài, cảm nhận đầu tiên thường khá đúng. Nếu câu trả lời vẫn là món định mua, bạn mua với tâm thế thoải mái. Nếu câu trả lời là một việc khác, đó là thông tin quý.
Ghi lại lựa chọn. Viết một dòng: mình chọn mua cái này thay vì việc kia, vì lý do này. Dòng ghi đó giúp bạn không tự trách khi sau này nghĩ lại, vì bạn đã chọn có ý thức.
Đặt món định mua cạnh những việc khác: ví dụ ba gia đình
Bảng dưới là ba tình huống giả định với cùng khoản bốn mươi triệu. Cùng số tiền, mỗi nhà có một chi phí cơ hội khác nhau, nên kết luận cũng khác:
| Gia đình (giả định) | Món định mua | Việc khác cùng số tiền | Chi phí cơ hội lớn nhất | Hướng nghiêng |
|---|---|---|---|---|
| Vợ chồng trẻ, chưa có quỹ dự phòng | điện thoại mới cho cả hai | quỹ dự phòng ba tháng | sự yên tâm khi có biến | chờ, giữ máy cũ |
| Nhà có con sắp vào cấp ba | bộ sofa da mới | học thêm một năm cho con, máy tính học | việc học của con | sofa chờ hai năm |
| Người làm nghề tự do, đã có dự phòng | máy tính cấu hình cao | chuyến du lịch cả nhà | một chuyến đi vui | mua máy vì tăng thu nhập |
Điều đáng chú ý ở hàng thứ ba: khi món định mua giúp tăng thu nhập hoặc tiết kiệm thời gian làm việc, chi phí cơ hội của việc không mua cũng phải tính. Không có máy tốt, người làm nghề tự do có thể mất khách. Chi phí cơ hội chạy theo cả hai chiều.
Bảng cũng cho thấy hướng nghiêng không phải là không bao giờ mua, mà thường là chưa mua bây giờ. Rất nhiều khoản chi trở nên hợp lý khi thứ tự được sắp lại: dự phòng trước, học hành trước, rồi mới tới đồ dùng.
Chi phí cơ hội của thời gian và chỗ ở
Khi tính một khoản chi, đừng chỉ nhìn tiền. Một món đồ còn chiếm thời gian và không gian, và hai thứ này cũng có giá. Một chiếc ô tô ở thành phố đông đúc có thể tiết kiệm thời gian đi lại nhưng thêm thời gian tìm chỗ đỗ, đi bảo dưỡng, chờ rửa xe. Một khoá học buổi tối dạy bạn kỹ năng mới nhưng lấy đi những bữa tối cùng con trong ba tháng. Những thứ bị lấy đi này phải được gọi tên y như tiền.
Chỗ ở là một chi phí cơ hội ít ai tính, dù với căn hộ nhỏ ở thành phố, nó rất đắt. Một chiếc máy chạy bộ chiếm một góc phòng khách, góc đó lẽ ra có thể là chỗ con chơi, chỗ kê bàn làm việc, hoặc đơn giản là khoảng trống cho nhà đỡ chật. Nếu chia tiền thuê nhà hoặc giá trị căn hộ theo mét vuông, bạn sẽ thấy mỗi món to trong nhà đang thuê một chỗ không hề rẻ.
Thời gian chăm sóc đồ vật cũng thế. Đồ càng nhiều càng phải lau dọn, sửa chữa, sắp xếp. Một bể cá đẹp có thể mang lại niềm vui, nhưng nó cũng cần một buổi mỗi tuần thay nước, vệ sinh. Nếu buổi đó lẽ ra bạn dành cho việc mình quý hơn, chi phí cơ hội ở đây là có thật.
Không phải lúc nào thời gian bỏ ra cũng là mất. Có người thích chăm cây, chăm xe, lau chùi đồ gỗ, với họ đó là niềm vui chứ không phải gánh nặng. Phép tính chỉ cần thật với chính bạn: việc chăm sóc món này là thú vui hay là việc phải làm.
Đừng để chi phí cơ hội biến thành cảm giác tội lỗi
Không phải mọi khoản chi đều cần tính. Tiền cà phê, bữa ăn ngoài, món quà nhỏ cho con thì không cần lôi chi phí cơ hội ra. Tính cho mọi khoản nhỏ chỉ khiến bạn mệt và nghi ngờ mọi niềm vui. Nên để dành cách nghĩ này cho những khoản đủ lớn để khiến bạn băn khoăn vài ngày.
Niềm vui hôm nay cũng có giá trị. Có người cứ để dành mãi cho những việc quan trọng hơn mà không bao giờ cho mình hưởng gì. Chi phí cơ hội cũng chạy theo chiều đó: không tiêu cho niềm vui khi còn trẻ, còn khoẻ cũng là đánh mất một thứ. Cân bằng là chuyện của từng người, không có công thức.
Đã chọn thì để nó yên. Sau khi đã cân nhắc và quyết định, đừng mỗi lần nhìn món đồ lại nghĩ về việc khác lẽ ra đã làm được. Quyết định đã đúng với thông tin lúc đó. Nếu sau này thấy sai, rút kinh nghiệm cho lần sau thay vì tự dày vò.
So với thứ tốt nhất, không phải với mọi thứ. Một số người sau khi mua liệt kê đủ mười việc có thể làm với số tiền đó và thấy mình thật phí. Thật ra bạn chỉ bỏ qua đúng một việc. Danh sách dài chỉ là ảo giác mất mát.
Khi nào chi phí cơ hội nên được xem nặng nhất
Có những thời điểm trong đời mà việc gọi tên chi phí cơ hội cần kỹ hơn bình thường. Đó là khi:
- Gia đình chưa có quỹ dự phòng tối thiểu, mọi khoản chi lớn đều đang lấy từ phần lẽ ra để phòng thân.
- Thu nhập vừa thay đổi, như mới chuyển việc, mới nghỉ sinh, mới về hưu, và chưa biết thu chi tháng tới thế nào.
- Sắp có một khoản lớn đã biết trước: con vào đại học, sửa nhà, cưới hỏi trong nhà, chăm bố mẹ già.
- Khoản chi phải dùng tiền vay hoặc mua trả chậm, nghĩa là bạn đang tiêu cả tiền của tương lai.
- Món định mua là thứ mất giá nhanh và không tạo thêm thu nhập.
- Bạn đang mua để giải toả căng thẳng sau một chuyện buồn chứ không vì cần.
Trong những thời điểm này, khoản chi lớn không bị cấm, nhưng câu hỏi số tiền này còn làm được gì khác cần được trả lời bằng giấy bút, có người trong nhà cùng đọc. Một lần cân nhắc kỹ lúc khó khăn tránh được nhiều tháng chật vật.
Ngược lại, khi gia đình đã có dự phòng, thu nhập ổn định và không có khoản lớn sắp tới, chi phí cơ hội của nhiều món đồ trở nên nhẹ hơn hẳn. Đó là lúc có thể tiêu cho những thứ mình thích mà không cần phép tính nặng nề.
Một thói quen nhỏ giúp chi phí cơ hội tự hiện ra
Thói quen hiệu quả nhất là có sẵn một danh sách những việc gia đình muốn làm khi có tiền, cập nhật vài tháng một lần. Danh sách có thể gồm: sửa chỗ thấm ở nhà tắm, cho con học bơi, thay nệm cho bố mẹ, một chuyến đi xa, quỹ dự phòng thêm một tháng. Mỗi khi định chi một khoản lớn, chỉ cần mở danh sách ra là chi phí cơ hội hiện ngay trước mắt.
Danh sách này còn có lợi ích thứ hai: giúp cả nhà cùng nhìn về một hướng. Khi vợ muốn mua máy giặt mới, chồng muốn đổi xe, con muốn đi trại hè, đặt ba thứ trên cùng một tờ giấy giúp cuộc bàn bạc bớt cảm tính. Ai cũng thấy tiền là có hạn, và thứ tự được sắp bằng lý do chứ không bằng người nói to nhất.
Cuối cùng, danh sách giúp bạn thấy những việc đã làm được theo thời gian. Gạch đi một dòng sau khi hoàn thành là cảm giác dễ chịu, và nó nhắc rằng tiêu tiền có ý thức không phải là nhịn, mà là dồn tiền vào đúng chỗ mình quý.
Câu hỏi thường gặp
Chi phí cơ hội là gì nói một cách đơn giản?
Là thứ có giá trị nhất bạn phải bỏ qua khi dùng một khoản tiền cho việc này. Nếu tiêu năm mươi triệu cho xe, chi phí cơ hội là việc tốt nhất mà năm mươi triệu ấy lẽ ra đã làm được, theo giá trị của chính bạn.
Có cần tính chi phí cơ hội cho mọi khoản chi không?
Không. Chỉ nên tính cho khoản đủ lớn để khiến bạn băn khoăn nhiều ngày. Tính cho từng ly cà phê hay món quà nhỏ chỉ làm bạn mệt mỏi và nghi ngờ mọi niềm vui hằng ngày.
Chi phí cơ hội có bao gồm thời gian không?
Có. Thời gian, sức lực và chỗ trong nhà đều có chi phí cơ hội. Một khoá học buổi tối lấy đi thời gian với gia đình, một món đồ to lấy đi một góc nhà có thể dùng cho việc khác.
Làm sao để không thấy tội lỗi mỗi khi tiêu tiền?
Chỉ tính chi phí cơ hội cho khoản lớn, so với thứ tốt nhất chứ không với mọi thứ, và khi đã quyết thì ghi lại lý do rồi để nó yên. Niềm vui hôm nay cũng là một giá trị có thật.
Khi nào cần xem chi phí cơ hội kỹ nhất?
Khi gia đình chưa có quỹ dự phòng, thu nhập vừa thay đổi, sắp có khoản lớn đã biết trước, hoặc khi phải dùng tiền vay, mua trả chậm. Lúc đó nên viết ra giấy và bàn với người trong nhà.
Không mua một món cũng có chi phí cơ hội không?
Có. Nếu món đó giúp bạn tăng thu nhập hoặc tiết kiệm nhiều thời gian làm việc, việc không mua cũng làm bạn mất một thứ. Chi phí cơ hội luôn chạy theo cả hai chiều.